De meeste schade aan een huis ontstaat niet tijdens een storm maar in de weken erna, doordat er water op een plek komt waar het maanden blijft zitten. Wie dat wil voorkomen, heeft daar precies één moment voor: de eerste helft van september, als het blad nog aan de bomen zit en het weer nog droog genoeg is om ergens op te klimmen.
Reken op een uur. Neem een verrekijker mee, want driekwart van wat je moet zien zit boven je hoofd en daar hoef je niet voor op een ladder. Loop het huis rond van boven naar beneden, en houd bij elk punt drie categorieën aan: dit moet deze maand gebeuren, dit moet voor de eerste vorst gebeuren, en dit kan tot het voorjaar wachten.
Het dak, vanaf de stoep bekeken
Ga aan de overkant van de straat staan en kijk met de verrekijker langs de dakvlakken. Je zoekt drie dingen: pannen die verschoven of gebroken zijn, een rij die niet meer strak loopt, en groene of zwarte plekken mos, meestal op de noordkant. Eén verschoven pan is geen ramp maar wel een gat waar de wind regen doorheen blaast, en dat merk je pas als er in januari een vlek op de zolderwand staat. Deze maand laten herstellen, want dakdekkers zijn in oktober en november niet meer op korte termijn beschikbaar.
Kijk daarna naar de aansluitingen: de loodslabben rond de schoorsteen, de dakdoorvoeren voor mechanische ventilatie en de aansluiting van een dakkapel op het dakvlak. Dat zijn de plekken waar bijna alle lekkages ontstaan, en niet het pannenvlak zelf. Mos hoeft trouwens niet weg zolang het los op de pannen ligt. Pas als het de kopse naden dichtdrukt of de goot vult wordt het een probleem, en hogedrukreinigen op een pannendak is een van de betrouwbaarste manieren om zelf een lekkage te veroorzaken.
Goot en regenpijp, het belangrijkste punt van de hele ronde
Hier zit het meeste rendement. Een verstopte goot loopt over langs de gevel, en een gevel die de hele winter nat blijft geeft binnen vochtplekken, uitgesleten voegwerk en op termijn schimmel op de binnenmuur. Deze maand schoonmaken, en dan nog een keer eind november als het blad gevallen is. Twee keer, niet één keer, want in september ligt het blad er nog niet en in november is het al te laat om nog droog te werken.
Controleer meteen het afschot: giet een emmer water in het verste punt van de goot en kijk of alles wegloopt naar de afvoer. Blijft er een plas staan, dan hangt de goot verkeerd en dat is een klus voor een vakman. Kijk ook naar de onderkant van de regenpijp. Loopt hij uit op een put, controleer dan of die put niet vol bladeren zit, en loopt hij vrij uit op de bestrating, dan hoort het water van de gevel af te stromen en niet ertegenaan.
Boeiboord, windveren en schilderwerk
Pak een schroevendraaier en duw voorzichtig in het hout van boeiboorden, dorpels en kozijnen op de plekken waar de verf bladdert of waar een naad openstaat. Voelt het zacht en zakt de punt er zonder moeite in, dan zit er houtrot. Voor de eerste vorst aanpakken, minimaal door de plek uit te steken en tijdelijk te dichten met een reparatiepasta, want water dat in het hout zit en bevriest scheurt het verder open. Volledig schilderwerk kan tot het voorjaar wachten, dat is precies de categorie waarin uitstel geen schade oplevert.
Deze houtcontrole is bovendien de betrouwbaarste vroege waarschuwing die een huis geeft. Het is een van de dingen die geleidelijk verslechteren zonder dat iemand het opmerkt, wat ook terugkomt in het overzicht van subtiele signalen dat een huis achteruitgaat.
De gevel op ooghoogte
Loop de gevel langs en kijk naar het voegwerk. Uitgesleten voegen waar je met een sleutel makkelijk een halve centimeter in kunt krabben laten water door. Scheuren die smaller zijn dan een millimeter en verticaal lopen zijn meestal krimpscheuren en niet spannend. Scheuren die trapsgewijs door het voegwerk lopen en breder worden naar boven of beneden toe zijn dat wel, en die laat je bekijken. Kijk ook naar de onderste twee rijen stenen: donkere, zoutuitslag-achtige randen wijzen op optrekkend vocht.
Controleer meteen de ventilatieroosters in de gevel en de muurroosters die de kruipruimte luchten. Die zitten laag en raken vol met blad, aarde en spinrag. Deze maand vrijmaken, want een kruipruimte die niet ventileert wordt in de winter vochtig en dat trekt door naar de vloer.
Kozijnen, glas en kieren
Loop langs alle kitranden tussen glas en kozijn en tussen kozijn en metselwerk. Kit die is uitgehard, gescheurd of losgelaten laat water toe op de plek waar je het het minst wilt hebben. Vernieuwen kan nog prima in september, bij temperaturen onder de vijf graden niet meer. Controleer of ramen en deuren goed sluiten, smeer het hang- en sluitwerk met een druppel zuurvrije olie en kijk of de tochtstrippen nog veren. Zit er condens tussen de twee ruiten van dubbelglas, dan is de ruit lek en verwarm je vanaf nu de buitenlucht.
Op de begane grond en het laatste rondje
Kijk of de bestrating langs het huis nog van de gevel af loopt. Verzakte tegels die naar de muur toe hellen leiden regenwater rechtstreeks tegen de plint aan, en dat is een van de vaakst voorkomende oorzaken van vocht in een begane grondvloer. Opnieuw straten kan tot het voorjaar wachten, tenzij het water zichtbaar tegen de gevel blijft staan.
Tap tot slot de buitenkraan af en sluit de binnenafsluiter. Voor de eerste vorst, en dat is elk jaar weer het klusje dat wordt vergeten tot er in februari een leiding is gesprongen. Rol de tuinslang op, haal accu’s uit gereedschap dat buiten staat, en kijk of er takken boven het dak of de goot hangen die deze winter kunnen breken.
Binnen hoort daar nog één ding bij dat niet buiten gebeurt maar wel bij dezelfde ronde: het onderhoud van de verwarmingsinstallatie, dat je beter in september laat doen dan in november wanneer elke monteur volgeboekt zit. Waarom dat ook in nieuwere woningen zin heeft, staat in het stuk over het belang van cv-onderhoud.
Wat deze ronde vooral oplevert is een lijstje van drie of vier dingen in plaats van een vaag gevoel dat er van alles zou moeten. En als je tijdens het rondlopen merkt dat de lijst elk jaar langer wordt in plaats van korter, dan is dat op zichzelf ook informatie, en dan is de afweging tussen aanpakken of verkassen misschien een reëlere vraag dan hij vorig jaar was, zoals uitgewerkt in het stuk over verbouwen of verhuizen.
